TÜRK DEMOKRASİSİNDE HANEDANLIKLAR

0
Paylaş

Bu Yazıyı Paylaş

veya linki kopyala
featured

3.BÖLÜM

DARBELER, YASAKLAR VE SİYASETİN YENİDEN BİÇİMLENMESİ

Türkiye’nin demokrasi tarihi, sadece seçimler, hükümet değişiklikleri ve siyasi partilerin kuruluşları üzerinden okunamaz. Askerî müdahaleler, muhtıralar, parti kapatmaları, siyasi yasaklar ve anayasal değişiklikler, siyasal hayatın yönünü belirleyen temel kırılma noktaları olmuştur. Bu müdahaleler yalnızca kendi dönemlerindeki iktidarları değil, sonraki yıllarda siyasetin nasıl yapılacağını, partilerin nasıl örgütleneceğini ve siyasi gücün hangi merkezlerde toplanacağını da etkilemiştir.

27 Mayıs 1960 müdahalesi, Türkiye’nin çok partili siyasi hayatında ağır sonuçlar doğuran ilk askerî darbe oldu. Demokrat Parti iktidarı sona erdirildi, parti kapatıldı, yöneticileri yargılandı ve Başbakan Adnan Menderes ile iki bakan idam edildi. Siyasi hayat yalnızca bir iktidarın sona ermesiyle değil, seçilmiş siyasetçilerin askerî müdahale yoluyla tasfiye edilebileceğinin gösterilmesiyle de derinden sarsıldı.

Bu müdahalenin ardından yeni bir anayasa hazırlandı ve 1961 Anayasası yürürlüğe girdi. Yeni anayasa, temel haklar ve özgürlükler bakımından önemli güvenceler getirmekle birlikte, askerî müdahalenin siyasal sistem üzerindeki etkisi ortadan kalkmadı. Seçilmiş iktidarın askerî güç karşısında ne kadar kırılgan olabileceği, sonraki yılların siyasetinde de hissedildi.

12 Mart 1971 muhtırası, doğrudan bir askerî yönetim kurulmadan sivil hükümetin istifaya zorlandığı bir müdahale biçimiydi. Bu süreçte siyasi hareketler, özellikle sol örgütlenmeler ve muhalif çevreler üzerinde yoğun baskılar yaşandı. Sıkıyönetim uygulamaları, tutuklamalar ve yargılamalar, siyasal katılımın alanını daralttı. Siyasetin toplumsal tabanla kurduğu ilişki zarar gördü; demokratik mücadele, güvenlik politikalarının gölgesinde kaldı.

12 Eylül 1980 darbesi ise Türkiye’nin siyasi ve toplumsal hayatında çok daha kapsamlı bir kırılma yarattı. Parlamento feshedildi, siyasi partiler kapatıldı, siyasetçiler yasaklarla karşı karşıya kaldı, sendikalar ve toplumsal örgütlenmeler ağır baskı altına alındı. Siyasi hayatın yeniden kurulması, askerî yönetimin çizdiği çerçeve içinde gerçekleştirildi. 1982 Anayasası bu dönemin siyasal ve kurumsal düzenini şekillendirdi.

12 Eylül’ün etkisi yalnızca o dönemde kapatılan partiler ve yasaklanan siyasetçilerle sınırlı kalmadı. Siyasi örgütlenmenin, toplumsal muhalefetin ve parti içi katılımın gelişimi de bu müdahaleden etkilendi. Siyasi partiler yeniden kurulduğunda, örgütlenme ve siyaset yapma biçimleri geçmişin baskı ortamından izler taşıyordu. Parti yönetimlerinde merkezî otoritenin güçlenmesi, liderlerin aday belirleme süreçlerinde daha etkili olması ve örgüt tabanının karar mekanizmalarından uzaklaşması, sonraki yıllarda tartışılacak sorunlar hâline geldi.

12 Eylül sonrasında eski siyasi liderlerin bir bölümü yasaklar nedeniyle siyasetin dışında tutuldu. Yasakların kaldırılmasıyla birlikte bazı liderler yeniden siyaset sahnesine döndü. Bu dönüş, geçmişin siyasi hafızasıyla yeni dönemin siyasi örgütlenmesi arasında bağ kurulmasını sağladı. Ancak aynı zamanda siyasetin kişisel liderlikler etrafında şekillenmesini de güçlendirdi. Partilerin kurumsal yapıları ve üyelerin karar süreçlerindeki etkisi, çoğu zaman güçlü liderlerin belirleyiciliğinin gerisinde kaldı.

28 Şubat 1997 süreci de seçilmiş siyasi iktidar üzerinde askerî ve bürokratik baskının etkili olduğu bir dönem olarak Türkiye’nin demokrasi tarihinde yerini aldı. Millî Güvenlik Kurulu kararları ve ardından gelişen siyasi süreç, Refah-Yol hükümetinin sona ermesine kadar uzandı. Bu dönem, siyasi iktidarların yalnızca sandıkta elde ettikleri çoğunlukla yönetemediklerini; askerî, bürokratik ve yargısal güç odaklarının da siyasal hayat üzerinde etkili olabildiğini gösterdi.

Bu müdahalelerin her biri kendi tarihsel koşulları içinde değerlendirilmelidir. 27 Mayıs ile 12 Eylül’ü, 12 Mart ile 28 Şubat’ı aynı yöntem ve sonuçlara sahip olaylar gibi ele almak doğru olmaz. Ancak ortak noktaları, siyasal hayatın demokratik işleyişinin askerî müdahale ve baskılarla kesintiye uğratılmasıdır. Bu kesintiler, siyasi kurumların kendi iç dinamikleriyle gelişmesini zorlaştırmış, demokratik geleneklerin yerleşmesini sekteye uğratmıştır.

Peki bu tarihsel kırılmaların siyasi hanedanlıklarla ne ilgisi var?

İlk bakışta darbeler ve siyasi aileler birbirinden uzak konular gibi görünebilir. Oysa siyasi kurumların zayıflaması, parti örgütlerinin merkezileşmesi ve demokratik katılım kanallarının daralması, kişisel ilişkilerin ve nüfuz ağlarının daha belirleyici hâle gelmesine uygun bir ortam yaratır. Siyasi partiler üyelerinin ortak iradesiyle çalışan kurumlar olmaktan uzaklaşıp dar karar merkezlerinin etkisine girdiğinde, siyasette güçlü ailelerin, ekonomik çevrelerin ve yerel nüfuz sahiplerinin ağırlığı artabilir.

Elbette Türkiye’deki siyasi ailelerin varlığını yalnızca darbelerle açıklamak mümkün değildir. Aile geçmişi, toplumsal yapı, ekonomik güç, yerel ilişkiler ve siyasi kültür de bu devamlılığın önemli unsurlarıdır. Ancak askerî müdahaleler, siyasi partilerin kurumsal gelişimini ve demokratik rekabet ortamını kesintiye uğratarak bu yapının güçlenmesine elverişli koşullar oluşturmuştur.

Burada önemli bir ayrımı da belirtmek gerekir: Askerî müdahalelerin doğrudan siyasi hanedanlıklar yarattığını söylemek doğru değildir. Ancak bu müdahalelerin siyasi kurumları zayıflatması, demokratik katılım kanallarını daraltması ve lider merkezli siyaset anlayışını güçlendirmesi, aile ilişkileri ve kişisel nüfuz ağlarının siyasal hayattaki etkisini artırabilecek bir ortam oluşturmuştur.

Bir başka önemli sonuç da lider merkezli siyaset anlayışının güçlenmesidir. Parti üyelerinin aday belirleme, politika oluşturma ve yönetim süreçlerine katılımı sınırlı kaldığında, siyasi geleceğin belirlenmesinde genel başkanların ve dar yönetim çevrelerinin etkisi artar. Böyle bir düzende parti örgütünde yıllarca emek veren üyelerle, güçlü aile ve ilişki ağlarına sahip isimler aynı imkânlara sahip olmaz.

Bu durum, siyasi ailelerden gelen kişilerin geçmişten devraldıkları tanınırlık, ilişkiler ve çevresel destek sayesinde siyasette daha avantajlı konumlara ulaşabilmelerine de zemin hazırlayabilir. Buna karşılık güçlü aile bağlarına veya ekonomik çevrelere sahip olmayan kişilerin siyasi rekabette aynı imkânlara ulaşması zorlaşabilir. Böylece siyasi rekabetin yalnızca seçmen iradesine değil, adayların sahip oldukları imkânlara ve ilişki ağlarına da bağlı olduğu bir yapı ortaya çıkabilir.

Ancak bir aileden birden fazla kişinin siyasette yer alması tek başına demokratik açıdan bir sorun oluşturmaz. Asıl sorun, aile bağlarının liyakatin, eşit fırsatların ve demokratik rekabetin önüne geçmesiyle ortaya çıkar. Bu nedenle siyasi hanedanlıkları değerlendirirken aile ilişkilerinin varlığından çok, bu ilişkilerin siyasi gücün elde edilmesinde ve devam ettirilmesinde nasıl bir rol oynadığına bakmak gerekir.

Siyasi partilerin demokratikleşmesi, yalnızca tüzüklerinde demokratik ifadeler bulunmasıyla gerçekleşmez. Üyelerin karar süreçlerine katılabilmesi, yöneticilerin hesap verebilir olması, adayların adil yöntemlerle belirlenmesi ve parti içindeki farklı görüşlerin yaşayabilmesi gerekir. Darbelerden çıkmış bir ülkenin demokrasi anlayışı, yalnızca askerî vesayetin geriletilmesiyle tamamlanmış sayılamaz. Sivil siyasetin kendi içinde de demokratikleşmesi gerekir.

Türkiye’nin siyasi geçmişi bize önemli bir ders veriyor: Demokratik kurumlar güçlü değilse, siyasi güç zamanla belirli kişilerin ve çevrelerin elinde toplanır. Kurumlar zayıfladığında kişisel ilişkiler güçlenir; örgütlerin iradesi gerilediğinde liderlerin çevresi belirleyici olur; eşit rekabet ortadan kalktığında aile adı ve nüfuz, siyasetin kapılarını açan önemli araçlara dönüşür.

Bu nedenle siyasi hanedanlıkları anlamak için yalnızca ailelerin geçmişine değil, bu ailelerin etkili olabildiği siyasi sisteme de bakmak zorundayız. Çünkü mesele, bazı isimlerin siyaset sahnesinde uzun süre kalması değil; siyasal düzenin herkese aynı ölçüde açık olup olmadığıdır. Bu bizi doğrudan günümüz siyasi partilerinin işleyişine ve değişmeyen nüfuz ilişkilerine götürüyor.

BÖLÜM KAYNAKÇASI

  1. Kırkpınar, Nurullah ve Çakmak, Fevzi (2020). “27 Mayıs 1960 Askerî Müdahalesi’nden 15 Temmuz Darbe Girişimi’ne Türkiye’de Siyasî Yasak ve Mahkûmiyetler.” Çağdaş Türkiye Tarihi Araştırmaları Dergisi, Cilt 20, Özel Sayı, s. 243–280.
  2. Demir, Şerif (2019). Türkiye’de Askerî Darbeler ve Vesayet (27 Mayıs, 12 Mart, 12 Eylül). Ankara: TİAV Yayınları.
  3. Türkiye Cumhuriyeti Anayasası (1961 Anayasası).
  4. Türkiye Cumhuriyeti Anayasası (1982 Anayasası). Kanun No. 2709.
  5. Karavelioğlu, Kâmil (2007). Bir Devrim İki Darbe: 27 Mayıs, 12 Mart, 12 Eylül. İstanbul: Gürer Yayınları.

    E-posta adresiniz yayınlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir

    0/30 karakter

    Giriş Yap

    Egedebirgun.net ayrıcalıklarından yararlanmak için hemen giriş yapın veya hesap oluşturun, üstelik tamamen ücretsiz!