Son yıllarda Türkiye’de siyasal tartışmaların merkezinde ideolojik farklılıklardan çok, tutarlılık ve bağlılık meselesi yer almaktadır. Seçim dönemlerinde belirli bir program, kadro ve parti kimliğiyle seçmenin karşısına çıkan bazı belediye başkanları ve milletvekilleri, sandıktan çıktıktan sonra farklı partilere geçebilmektedir. Bu tablo yalnızca bir tercih değişikliğinin ötesinde temsil anlayışının özüne dair ciddi bir sorgulamayı beraberinde getirmektedir. Belediye başkanları ve milletvekillerinin, seçmenden aldıkları oyları bir emanet değil de şahsi mülkleri gibi görerek parti değiştirmesi, ilkesizlikle birlikte, demokrasinin ruhuna vurulmuş açık bir darbedir.
Seçmen oy verirken çoğu zaman sadece bir isme değil, o ismin taşıdığı programa, siyasi duruşa ve parti kimliğine oy verir. Afişlerde partinin logosu vardır. Meydanlarda partinin vaatleri okunur, kampanyalar partinin bütçesiyle yapılır. Buna rağmen seçimden sonra “kişisel karar” bahanesiyle parti değiştirmek, seçmenin iradesini hiçe saymak, hatta gasp etmektir.
Güncel siyasal pratik, parti değişikliklerinin münferit olmadığını koltuğunu korumak, iktidara yanaşmak, siyasi ömrünü uzatmak veya kişisel çıkarlarını garanti altına almak uğruna parti değiştirmektedir. Özellikle uzun yıllar bir partide milletvekilli ya da belediye başkanlığı yapmış bazı isimlerin, haklarında soruşturma yürütülebileceği endişesiyle iktidar partisine geçtikleri yönündeki yaygın kanaat, kamuoyunda ciddi bir meşruiyet tartışması doğurmaktadır. Bu tür geçişlerin, hukuki süreçlerden korunma amacı taşıdığı algısı güç kazanmaktadır. Hukukun eşit uygulanması ilkesinin gölgelendiği yönündeki değerlendirmeler artmaktadır.
Daha dikkat çekici olan husus, parti değişikliği sürecinde sergilenen siyasal tutumdur. Yıllarca eleştirilen bir siyasi çizgiye kısa süre içerisinde bağlılık beyan edilmesi, geçiş yapılan partinin genel başkanını da şaşırtacak biçimde aşırı övgü ve bağlılık gösterileriyle kamuoyu önünde adeta sadakat sunulması, temsil yetkisinin onurunu zedelemektedir. Bu tür görüntüler, siyasal pozisyon değişikliğini ilkesel bir tercihten ziyade güç merkezine yönelme davranışı olarak değerlendirilmesine neden olmaktadır. Siyasal etik bakımından bu durum ağır bir aşınmaya işaret etmektedir.
Yerel yönetimlerde ve yasama organında yaşanan bu hareketlilik, kamuoyunda “siyasi transfer” algısını güçlendirmektedir. Toplumun önemli bir kesimi bu değişimleri ilkesel bir duruş farklılığı olarak değil; güç dengelerine göre konum alma şeklinde değerlendirmektedir. Bu algı demokratik sistem açısından ciddi bir risk barındırmaktadır. Zira temsil makamı, kişisel güvenlik veya kariyer stratejisinin aracı haline geldiği izlenimini vermektedir.
Hukuki açıdan bakıldığında mesele daha karmaşık bir boyut kazanmaktadır. Anayasal sistem milletvekilleri bakımından “serbest vekâlet” ilkesini esas almaktadır; yani vekil hukuken bağlı talimatla hareket etmemektedir. Ancak Türkiye’deki seçim pratiği fiilen parti merkezli bir nitelik taşımaktadır. Seçmen tercihi çoğunlukla lider, kadro ve parti programı üzerinden şekillenmektedir. Bu nedenle hukuk ile siyasal meşruiyet arasında belirgin bir gerilim ortaya çıkmaktadır. Bir davranışın hukuken serbest olması, onun toplumsal vicdanda kabul göreceği anlamına gelmemektedir.
Belediye başkanları açısından mesele daha da ağırdır. Çünkü belediye başkanı yalnızca bir siyasi aktör değil, aynı zamanda yerel yönetimin emanetçisidir. Seçildiği partiyi terk eden bir belediye başkanı, o koltukta meşruiyetini kaybetmiştir. Etik olan, derhal istifa edip yeniden seçmenin karşısına çıkması olmalıdır. Bu noktada hukuki düzenlemelerin yetersizliği, tartışmayı kişisel etik düzlemine indirgemekte; kurumsal bir çözümün ortaya konulmasını engellemektedir.
Toplumun bakış açısı nettir: Vatandaş, sandıkta ortaya koyduğu tercihin korunmasını talep etmektedir. Oy’unun yön değiştirmesini değil; temsil ettiği çizginin devamlılığını istemektedir. Bu beklenti karşılanmadığında yalnızca bireysel siyasetçiler dışında, sistemin tamamı güven kaybına uğramaktadır. Hukuki süreçlerin siyasal aidiyetle ilişkilendirildiği algısı ise güven erozyonunu derinleştirmektedir. Hukukun tarafsızlığına ilişkin en küçük şüphe, demokratik düzen açısından yapısal bir tehdit oluşturmaktadır. Bu nedenle mesele yalnızca ahlaki çağrılarla geçiştirilememektedir. Açık, net ve bağlayıcı kurallara ihtiyaç bulunmaktadır. Seçildiği siyasi partiden ayrılan milletvekilleri ve belediye başkanları için görev statüsünün yeniden tanımlanması zorunluluk arz etmektedir. Parti değişikliği halinde seçmenin onayına başvurulması öngören anayasal bir mekanizma, temsil ilkesini güçlendirebilecektir. Böyle bir düzenleme hem serbest vekâlet ilkesini hem de halk egemenliğini dengeleyen bir model ortaya koyabilecektir.
Demokrasi sadece sandığa gidip oy kullanmaktan ibaret değildir; sandıktan çıkan iradenin korunmasıyla anlam kazanmaktadır. Temsil yetkisi kişisel güvence arayışının ya da siyasal kariyer stratejisinin aracına dönüştüğü takdirde, anayasal düzen halk egemenliği ilkesini fiilen zedelemektedir. Bu nedenle yapılacak kapsamlı bir anayasa değişikliğiyle siyasal geçişlerin hukuki sonuçları açıkça belirtilmeli ve seçmen iradesi güçlü bir güvenceye kavuşturulmalıdır.
Sonuç olarak; ortada basit bir parti değişikliğinin ötesinde açık bir temsil krizi ve derinleşen bir siyasi ahlak çöküşü bulunmaktadır. Eğer parti değiştirme davranışı güç merkezine sığınma yöntemi olarak algılanıyorsa, burada bireysel tercih değil, siyasi sığınmacılık söz konusudur. Bu durum sadece kişisel itibarı değil, temsil makamının saygınlığını da aşındırmaktadır.
Bu nedenle yapılması gereken çok açıktır: Seçildiği siyasi partiden ayrılan milletvekili ve belediye başkanı, yeniden halkın karşısına çıkmalıdır. Parti değiştirmenin siyasi ve hukuki sonucu olmalıdır. Sandıktan alınan yetki, sandıkla teyit edilmelidir. Anayasal düzenleme ile bu husus açık ve bağlayıcı biçimde güvence altına alınmalıdır.
Aksi halde yaşananlar geçici siyasi manevralar olarak kalmayacak; kalıcı bir güven krizine ve kurumsal aşınmaya dönüşecektir. Bu aşınma devam ettiği takdirde tartışılan siyasetçiler değil, demokratik düzenin kendisi olacaktır.
Yazar Hakkında :
Aykut TEKER; Siyasal Bil. Fakültesi Kamu Yönetimi ve Siyaset Bilimi ile Adalet Yüksek Okulu Hukuk programı mezunudur. Marmara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Siyaset Bilimi alanında da yüksek lisans (Master) yapmıştır. Tez konusu “Türkiye’de Yargı Bağımsızlığı” olup, bu alanda verilen ilk yazılı tezdir.
Türk siyasal hayatı, seçmen davranışı, parti içi demokrasi, toplumsal yapı ve dönüşüm süreçleri üzerinde çalışmaktadır.
